ASES VIII. Interational Health, Engineering and Sciences Conference · 6 Nisan 2024

Türkçe İçin Geliştirilen Derlem Tabanlı İşaretleme Editörü

Yelda FIRAT, Taşkın UĞURLU

Son yıllarda yapılan çalışmalar, özellikle bilişsel dilbilim alanında, insan zihninin yapısının anlaşılmasına yöneliktir. İnsan zihni, beynin yüksek düzey süreçlerini (düşünme, algılama, karar verme vb.) içeren bir yapıya sahiptir. Öte yandan dil, bu zihinsel süreçlerin oluşumunda ve yorumlanmasında önemli bir rol oynayarak anlam ile biçim arasında bir köprü görevi görür.

Özellikle dilin anlamsal çözümlemesi, bir gerçeklik modelinin kullanılmasını gerektirir. Ontolojiler, insan zihni tarafından oluşturulan en yaygın modellerdir. Doğaları gereği büyük yapılar olmaları nedeniyle ontolojiler hata ve eksiklik barındırma potansiyeline sahiptir. Bu nedenle ontolojilerin, biçimsel bir dil kullanılarak bilgisayar ortamında oluşturulması gerekmektedir.

Bu bağlamda, Biçimsel Kavram Analizi (Formal Concept Analysis - FCA) teorisi çerçevesinde oluşturulan tematik kafes (lattice) modelleri, Türk dili için bir ontoloji olarak ele alınabilir. Bu modeller aracılığıyla, web ortamında geliştirilen etiketleme editörü kullanılarak Türkçenin sözdizimsel/morfolojik ve anlamsal çözümlemesinden bir veri kümesi elde edilebilir.

Ayrıca, Türkçe kelime türlerinin yapay zekâ algoritmalarıyla sınıflandırılması yoluyla, bu veri kümesine dayalı olarak elektronik ortamda Türk dili için bir sözcüksel kaynak oluşturulabilir. Bu durum, çeviri sistemleri için önemli bir sözcüksel kaynak oluşturmanın yanı sıra Türkçenin anlamsal çözümlemesine de katkı sağlayacaktır.

Bu bağlamda, Türkçenin eklemeli (agglutinative) bir dil olduğu göz önüne alındığında, kelimelerin kök ve ekleriyle birlikte doğru analizini sağlayan derlem (corpus) tabanlı bir etiketleme editörü büyük önem taşımaktadır